Bentonit Türkiye'de nerede çıkar?
Türkiye'nin bentonit yatakları Marmara, Orta Karadeniz ve İç Anadolu'da toplanır. İl il bentonit haritası, hangi yatağın hangi işe yaradığı ve bentonitin sanayiye yolculuğu.
Bentonit Türkiye'de nerede çıkar? İstanbul Maden İhracatçıları Birliği'nin MTA verisine dayanan özetine göre bilinen yataklar Edirne (Enez), Çankırı, Çanakkale, Kütahya, Manisa, Tokat (Reşadiye), Ankara (Kalecik), Ordu (Ünye-Fatsa) ve Giresun'dadır (Tirebolu). Toplam rezerv yaklaşık 240 milyon tondur; en büyüklerden biri Tokat Reşadiye'dir.
Bentonit, volkanik külün yerinde ayrışmasıyla oluşan, büyük bölümü montmorillonit mineralinden ibaret bir kildir. Su alınca şişer ve jel yapar; sondaj çamurunda, dökümhanede kum bağlayıcı olarak, demir cevheri peletlemede, ağartma toprağında ve kedi kumunda bu özelliği için kullanılır. Hangi işe yarayacağını içindeki sodyum ve kalsiyum belirler.
Türkiye bentonit haritası
Harita, yatağı bilinen illeri kullanım alanına göre renklendirir. Kaynak olarak İMİB'in bentonit özeti (MTA 2018, DPT 2001), Maden Mühendisleri Odası'nın Türkiye bentonit potansiyeli derlemesi ve Metalurji Mühendisleri Odası'nın Metalurji dergisindeki yatak listesi kullanıldı. Gösterim il düzeyindedir; ocak noktalarını göstermez.
Bir ilin birden fazla tip bentonit verdiği de olur. Çankırı hem döküm hem sondaj bentoniti açısından verimli sayılır; haritada döküm rengiyle gösterildi.
- 1. Tokat Sondaj
- 2. Ankara Sondaj
- 3. Çankırı Döküm
- 4. Çorum Döküm
- 5. Ordu Ağartma, beyaz bentonit
- 6. Edirne Ağartma, beyaz bentonit
- 7. Balıkesir Ağartma, beyaz bentonit
- 8. Kütahya Ağartma, beyaz bentonit
- 9. Eskişehir Diğer yatak
- 10. Çanakkale Diğer yatak
- 11. Manisa Diğer yatak
- 12. Giresun Diğer yatak
- 13. Konya Diğer yatak
- 14. Trabzon Diğer yatak
- 15. Malatya Diğer yatak
- 16. Elazığ Diğer yatak
İl il bentonit yatakları
Tablodaki rezervler Maden Mühendisleri Odası derlemesindeki çizelgeden alınmıştır ve yayın tarihindeki tespitlerdir; yeni ruhsat ve sondajlarla değişmiş olabilir. Rezervi yazılmayan sahalar için kaynakta güncel bir rakam yoktur.
| İL | SAHA | KULLANIM | NOT |
|---|---|---|---|
| Tokat | Reşadiye (Akdoğmuş) | Sondaj çamuru, döküm, peletleme | Çizelgede ~200 milyon ton |
| Ordu | Ünye, Fatsa | Ağartma toprağı, kedi kumu, seramik | Büyük kalsiyum bentonit yatakları |
| Edirne | Enez | Ağartma toprağı | Çizelgede ~50 milyon ton |
| Çankırı | Eldivan, Kurşunlu, Ilgaz, Çerkeş | Döküm ve sondaj bentoniti | Döküm bentoniti olarak değerlendirilir |
| Ankara | Kalecik | Sondaj bentoniti | |
| Çorum | Döküm bentoniti | ||
| Kütahya | Beyaz bentonit: kâğıt, deterjan | ||
| Balıkesir | Ağartma toprağı | ||
| Eskişehir | Bilinen yatak | MTA listesinde | |
| Çanakkale, Manisa | Manisa'da Osmancalı | Bilinen yatak | İMİB listesinde |
| Giresun | Tirebolu | Bilinen yatak | İMİB listesinde |
| Konya, Trabzon, Malatya, Elazığ | Bilinen yatak | Ek yataklar olarak anılır |
Sondaj, döküm ve ağartma bentoniti farkı
Bentonit içindeki değişebilir iyona göre sodyum, kalsiyum ve karışık tip olarak ayrılır. Sodyum bentonit çok şişer; sondaj çamurunda ve demir cevheri peletlemede aranan budur. Türkiye'de doğal sodyum bentonit azdır, kalsiyum ve karışık tip bol bulunur. Bu yüzden kalsiyum bentonit soda ile işlenip aktive edilir ve sodyum bentonit gibi kullanılır.
Kalsiyum bentonit az şişer; yağ ve şurup ağartmada kullanılan ağartma toprağı ve kedi kumu bu tipten yapılır. Ordu Ünye-Fatsa yatakları bu işe gider. Dökümhane bentoniti ise yaş kalıp kumunu bağlar; Çankırı ve Çorum yatakları bu kullanıma uygundur.
Bentonit ocaktan sanayiye nasıl gider?
Ocaktan çıkan bentonit kurutulur, öğütülür, gerekiyorsa soda ile aktive edilir. Öğütülmüş kuru bentonit dökme taşınabilen bir tozdur: silobasla alıcının silosuna pnömatik olarak basılır. Ağartma toprağı ve kedi kumu gibi perakende ürünler ise torbalı sevk edilir, dökme tanka girmez.
Dökme bentonitin iki büyük alıcısı vardır. Biri yaş kalıp kumu kullanan demir dökümhaneleridir; Marmara'da Bursa Orhangazi'deki Döktaş gibi büyük dökümhaneler kurutulmuş silis kumu ile birlikte döküm bentoniti tüketir. Diğeri zemin işleridir: İstanbul'da fore kazık, diyafram duvar ve TBM tünel şantiyeleri bentoniti şerbet yapmak için silolarına alır.
Bentonit nem çeker. Islak tanka giren bentonit cidara jel olarak yapışır ve boşalmaz; bu yüzden bentonit seferinde tank tamamen kuru olmalıdır. Öğütülmüş bentonitin dökme yoğunluğu yaklaşık 0,8-1,0 t/m³'tür, bir sefer 24-26 ton çıkar.
Bentonit taşıma İstanbul bentonit taşıma Orhangazi silobas nakliye Dökme yoğunluk tablosu