Dönüş yükü nedir, navlunu nasıl düşürür?
Silobas tek yönlü bir araç değildir ama çoğu zaman tek yönlü fiyatlanır. Gidişte dolu, dönüşte boş giden aracın maliyetini gidiş navlunu taşır; dönüş yükü bu yükü ikiye böler.
Dönüş yükü nedir? Dönüş yükü, gidişte dolu giden aracın dönüş yolunda boş kalmak yerine başka bir müşterinin yükünü taşımasıdır. Boş dönüş gidiş navlununun içinde fiyatlanır; dönüş yükü aynı seferi iki müşteriye böldüğü için navlunu düşürür. Silobasta şartı, iki yük arasında tank temizliğidir.
Bir silobasın İstanbul'dan Konya'ya gidip boş dönmesi 1.300 kilometrelik bir seferdir; yükün taşındığı mesafe ise bunun yarısıdır. Araç aynı yakıtı yakar, sürücü aynı saatleri çalışır, otoyol aynı ücreti keser. Gidiş navlunu bu yüzden boş dönüşü de fiyatlar. Dönüşte Konya'dan Marmara'ya giden bir yük bulunduğunda aynı sefer iki ayrı müşteriye bölünür ve ikisi de tek yönlü seferden ucuza taşınır.
Bu yazıda dönüş yükünün nasıl bulunduğunu, hangi yüklerin birbirini tamamladığını ve hangi geçişlerin tank temizliği nedeniyle mümkün olmadığını anlatıyoruz. Bizim hatlarımızda dönüş yükünün omurgası Şile silis kumudur; kum Anadolu'ya gider, Anadolu'nun minerali Marmara'ya döner.
Boş kilometre neden pahalı?
Silobas navlununu belirleyen kalemler rota ve mesafe, yükün cinsi, tonaj, bekleme ve dönüş yükü ihtimalidir. Bunların içinde en az konuşulanı sonuncusudur, oysa uzun hatta en büyük payı o taşır. 600 kilometrelik bir hatta boş dönen araç, gidişte taşıdığı 26 tonun navlununa 600 kilometrelik boş yolu da yazar.
Kısa hatta bu pay küçüktür: Gebze-Dilovası arasında günde dört tur atan araç boş dönüşü umursamaz. Ama İstanbul-Ankara, İstanbul-Konya, İstanbul-Kayseri gibi hatlarda dönüş yükü olan ve olmayan sefer arasındaki fark, müşterinin teklifte gördüğü rakamın kendisidir.
Hangi yükler birbirini tamamlar?
Dönüş yükü tesadüfle değil, coğrafyayla bulunur. Marmara'dan Anadolu'ya giden yükler bellidir: Şile'nin kurutulmuş silis kumu dökümhanelere, Gebze'nin kireci ve kuru harcı yapı tesislerine. Anadolu'dan Marmara'ya dönen yükler de bellidir: Beypazarı'nın soda külü ve bikarbonatı, Çayırhan ve Cihanbeyli'nin sodyum sülfatı, Orta Anadolu'nun kalsiti, Kütahya santrallerinin uçucu külü, Balıkesir'in döküm bentoniti.
Operasyonun işi bu iki listeyi eşleştirmektir. Ankara OSTİM'e kum bırakan araç Çayırhan'dan sülfat yükler; Konya OSB'ye kum bırakan araç Cihanbeyli'den sülfat ya da Niğde hattından kalsit alır; Bursa Orhangazi'ye kum bırakan araç Tunçbilek külüyle döner. Aşağıdaki tablo başlıca eşleşmeleri gösterir.
| GİDİŞ (MARMARA'DAN) | DÖNÜŞ (MARMARA'YA) | HAT |
|---|---|---|
| Şile silis kumu Ankara dökümhaneleri | Çayırhan sodyum sülfatı, Beypazarı sodası | İstanbul-Ankara |
| Şile silis kumu Konya dökümhaneleri | Cihanbeyli sodyum sülfatı, Orta Anadolu kalsiti | İstanbul-Konya |
| Şile silis kumu Bursa dökümhaneleri | Seyitömer-Tunçbilek uçucu külü, çimento | İstanbul-Bursa |
| Şile silis kumu Eskişehir OSB | Kütahya santralleri uçucu külü | İstanbul-Eskişehir |
| Hidrat kireç / bikarbonat termik santral | Uçucu kül çimento fabrikası | Santral ringi |
| Şile silis kumu Balıkesir tesisleri | Döküm bentoniti | İstanbul-Balıkesir |
Tank temizliği hangi geçişe izin verir?
Dönüş yükü bulmak yetmez; iki yük arasında tankın temizlenebilmesi gerekir. Kum aşındırıcı ve fraksiyonlu bir yüktür; sülfat, soda ve kalsit ise saflığı alıcının analizinde görünen ürünlerdir. Kumdan bu ürünlere geçen tank tam boşaltılır, basınçlı havayla temizlenir ve kalıntı kontrolünden geçer. Bu işlem yükleme tesisinde ya da yolda uygun bir noktada yapılır ve sefer planına süre olarak yazılır.
Bazı geçişler basınçlı havayla yapılamaz. Koyu renkli kalıntı bırakan uçucu kül ya da cüruftan sonra cam harmanına giden kalker unu ya da beyazlığı ölçülen kalsit, ıslak yıkama ve kuruma ister; kışın kuruma süresi uzar. Islak yıkama gerektiren geçiş, dönüş yükünün sağladığı kazancı çoğu zaman yer. Bu yüzden her dönüş yükü mantıklı değildir; hangi geçişin karlı olduğunu operasyon sefer bazında hesaplar.

Dönüş yükünü kim bulur?
Dönüş yükünü müşteri aramaz; operasyon arar. Kum sevkiyatınızı ilettiğinizde, o ilde Marmara'ya giden düzenli yüklerin listesi zaten elimizdedir. Tarihler uyuşuyorsa dönüş yükü sefer planına girer ve gidiş navlununuz bunu yansıtır. Uyuşmuyorsa araç boş döner ve navlun buna göre çıkar; iki durumu da teklifte yazılı olarak görürsünüz.
Tersi de geçerlidir. Ankara ya da Konya'dan Marmara'ya sülfat, soda ya da kalsit gönderen tesis için Şile kumu 'gidiş yükü' olur; o araç zaten sizin ilinize geliyordur. Anadolu çıkışlı yük gönderiyorsanız, kum hattımızın hangi günler o ile girdiğini sormanız yeterli.
Dönüş yükü beklemeye değer mi?
Dönüş yükü için aracın bir gün beklemesi, o günün sabit maliyetini seferin üstüne ekler. Uzun hatta bir günlük bekleme çoğu zaman boş dönüşten ucuzdur; kısa hatta değildir. Bu hesabı sefer bazında yapar, bekleme kararını size bırakmayız; teklifte hangi seçeneğin seçildiğini yazarız.
Ring seferlerde ise dönüş yükü planın parçasıdır: santral ringinde sorbent götürüp kül getiren araç, iki yönü de dolu döner. Ringde bekleme sorunu çözülmüş, iki tarafın kabul saatleri baştan eşleştirilmiştir. Düzenli iki yönlü yükü olan tesisler için en düşük navlun bu düzende çıkar.