Neden her toz silobasla taşınmaz?
Bir malzemenin toz olması silobasa girdiği anlamına gelmez. Tankın alacağı yükü üç şey belirler: yığın yoğunluğu, tane formu ve nem. Bu üçünden biri tutmuyorsa yük damperliye, bigbag'e ya da torbaya gider.
Neden her toz silobasla taşınmaz? Bir malzemenin silobasa uygunluğunu üç şey belirler: yığın yoğunluğu, tane formu ve nem. Çok hafif yük 28-36 metreküplük tankı tonajdan önce doldurur, nemli veya yapışkan malzeme akışkanlaşmaz ve boşaltılamaz; bu durumda yük damperliye, big-bag'e ya da torbaya gider. Ekonomik alt sınır yaklaşık 10 tondur.
Telefonda en sık duyduğumuz cümlelerden biri şudur: "Toz malzeme, silobasla gider herhalde." Çoğu zaman gider; ama gitmeyen kalemler de var ve bunlar tahmin edilenden fazla. Yük kabul edilip araç yüklemeye gittiğinde ortaya çıkan bir uyumsuzluk, iki tarafın da gününü yakar: araç boş döner, üretim programı kayar.
Bu yazıda silobasın fiziksel sınırlarını sahadan örneklerle anlatıyoruz. Amaç, sorguyu ilettiğinizde daha ilk mesajda doğru aracı konuşabilmek. Silobas, 28-36 metreküplük kapalı bir tank ve kompresörle çalışan pnömatik bir boşaltma sistemidir; yükü tanka basınçla verir, hattan geçirir ve alıcının silosuna üfler. Bu zincirin her halkasının malzemeden beklediği bir şey vardır.
Birinci sınır: yığın yoğunluğu
Silobasın tonajını hacim ile yoğunluğun çarpımı belirler. Tank 30 metreküp, malzeme 1,0 ton/metreküp ise 30 tona yakın yük çıkar ve siz zaten çok önce yasal tonaj sınırına takılırsınız. Ama malzeme 0,1 ton/metreküp ise aynı tank tepeleme dolduğunda kantarda 3 ton görürsünüz. Araç aynı yolu gider, aynı yakıtı yakar, aynı sürücüyü çalıştırır; taşıdığı yük ise sekizde biridir.
Genleştirilmiş perlit bu durumun ders kitabı örneğidir. Yığın yoğunluğu 40 ila 150 kilogram/metreküp arasındadır; yani su yoğunluğunun yüzde biriyle onda biri arasında bir şey. 28-36 metreküplük bir tank bu üründe 2 ila 5 ton arasında bir yük tutar. Bu, silobasın yapamayacağı bir iş değildir; ekonomik olmayan bir iştir. Genleştirilmiş perlit bu yüzden torbalı, bigbag'li veya yüksek hacimli özel araçlarla taşınır.
Aynı malzemenin genleştirilmemiş hâli ise bambaşka bir yüktür. Ham perlit, kırılıp elenip kurutulduğunda 960-1200 kilogram/metreküp yoğunluğa sahiptir ve tam bir silobas yüküdür; 22-26 metreküpte 26 tona ulaşır. Yani "perlit taşır mısınız" sorusunun cevabı ürünün hangi hâlde olduğuna bağlıdır. Sorguda bunu belirtmek, doğru aracın gelmesini sağlar.
İkinci sınır: tane formu
Pnömatik sistem malzemeyi hava akımıyla hattan geçirir. Bu yüzden tanenin şekli ve sertliği doğrudan işin içindedir. İri parça malzeme hattı tıkar; keskin köşeli ve sert taneler hattı ve dirsekleri aşındırır; çok hafif ve yapışkan tozlar ise hattın içinde köprü kurar.
Tras ve doğal puzolan bu sınırın en net örneğidir. Tras ocaktan delme-patlatma ile çıkarılır ve kamyona parça hâlinde yüklenir; öğütme işlemi çimento fabrikasının kendi değirmeninde, klinkerle birlikte yapılır. Yani piyasada silobasla taşınan bir "öğütülmüş tras" ürünü ticari olarak yaygın değildir. Tras sevkiyatı damperli iştir. Buna karşılık trasla üretilmiş traslı çimento (CEM II/A-P) elbette silobasla taşınır — ürün artık çimentodur.
Seramik hammaddesi de sık karıştırılır. Bilecik-Bozüyük hattındaki karo ve vitrifiye fabrikaları feldspat ile kuvarsı toz olarak değil, kırılmış parça olarak alır; çünkü bünye hazırlama yaş bilyalı değirmende yapılır, öğütme fabrikanın kendi işidir. Buna karşılık cam ve frit üreticilerinin harman silosuna giren öğütülmüş cam kalite feldspat ve kuru granül kuvars tam bir silobas yüküdür. Aynı mineral, iki farklı sanayi, iki farklı araç.
Üçüncü sınır: nem
Pnömatik boşaltmanın çalışması için malzemenin akışkan olması gerekir. Nem bunu iki yoldan bozar: tanecikleri birbirine yapıştırır ve tank cidarında kek yapar. Nemli bir yük tanka girdiğinde boşaltma saatler sürer, bazen hiç boşalmaz; tankı temizlemek ayrı bir iş olur.
Cam kumu bunun iyi bir örneğidir. Şile havzası Türkiye'nin en büyük silis kumu kaynağıdır ve bizim düzenli çalıştığımız hattır — ancak kumun iki hâli vardır. Döküm ve sanayi için kurutulmuş kum silobasla taşınır ve tam tonaj tutar. Cam fabrikalarına giden yıkanmış kum ise nemli sevk edilir; o yük silobasa girmez, damperli gider.
Aynı mantık kaolin ve seramik kili için de geçerlidir: bunlar nemli parça hâlinde sevk edilir. Baca gazı kükürt arıtma sistemlerinden çıkan alçıtaşı (FGD alçısı) da kek hâlindedir. Bu ürünler kurutulup öğütülürse silobas yüküne dönüşür; ham hâlleriyle dönüşmez.
Arıtma çamuru: kek mi, kurutulmuş granül mü? Lisanslı atık taşıma ve atık kodları
Sınırda kalanlar: granül ve tank hacmi
Plastik hammaddesi ilginç bir ara kategoridir. PVC reçine tozu ve dry-blend, görünür yoğunluğu yeterli olduğu için standart silobasla taşınır ve tesis silosuna sorunsuz basılır. PE ve PP granül ise 2-5 milimetrelik pellet hâlindedir ve yığın yoğunluğu 0,50-0,60 ton/metreküp civarındadır.
Bu yoğunlukta 28-36 metreküplük çimento tipi bir tank ancak 18 ton civarında yük tutar; yasal tonaj sınırına hiç ulaşılmaz. Granülü verimli taşımak için 55-65 metreküp sınıfında, hafif yük için yapılmış tanklar kullanılır. Ayrıca granülde tane kırılması (hat içinde oluşan ince lifler, sahada "angel hair" denir) ayrı bir teknik konudur ve basınç yönetimi ister.
Pratik sonuç şudur: granül işinde fiyat ton üzerinden değil komple araç üzerinden konuşulur. Sorguda ürünün granül mü toz mu olduğunu belirtmek, hem doğru aracın planlanmasını hem de teklifin gerçekçi çıkmasını sağlar.
Peki hangi yükler sorunsuz gider?
Silobasın doğal yükü, kuru ve akışkan mineral tozlarıdır. Çimento, sönmemiş kireç, uçucu kül, öğütülmüş cüruf, kuru harç, kalsit ve mikronize mineraller, silis kumunun kurutulmuş hâli, soda külü, sodyum bikarbonat, sodyum sülfat, öğütülmüş alçı, dökümhane bentoniti ve maden tozu bu grubun içindedir. Bunların çoğunda tank dolmadan yasal tonaj sınırına gelinir; yani araç tam kapasite çalışır.
Bazılarında ise ürün tipine göre bant değişir. Hidrat kireç tank hacmen dolduğu için 16-19 tonda kalırken sönmemiş kireç 26 tona çıkar. Soda külünün ağır tipi 26 ton, hafif tipi 20 ton civarındadır. Mikronize minerallerde dökme yoğunluk 0,5 ile 0,9 ton/metreküp arasında değişir. Bu yüzden sorguda ürünün ticari adını ve mümkünse yoğunluğunu vermek, araç sayısını ilk seferde doğru hesaplamamızı sağlar.